მიხეილ თუმანიშვილი იური მეჩითოვის ობიექტივსა და მეხსიერებაში
08.11.2026
ლაშა ჩხარტიშვილი
მიხეილ თუმანიშვილი იური მეჩითოვის ობიექტივსა და მეხსიერებაში
ამ წიგნს სამი მთავარი გმირი ჰყავს: მიხეილ თუმანიშვილი, იური მეჩითოვი და ბესო დანელია. თითოეული მათგანი განსხვავებული ფორმით მონაწილეობს ერთი ისტორიის შექმნაში. მიხეილ თუმანიშვილი ამ ისტორიის მთავარი პერსონაჟია, იური მეჩითოვი მისი უშუალო მოწმე და მთხრობელი, ხოლო ბესო დანელია არტისტი, რომელიც ფოტოგრაფიულ და ტექსტურ მასალას ახალ ვიზუალურ სიცოცხლეს ანიჭებს. წიგნის ადრესატი კი ფართო საზოგადოებაა: მკითხველი და დამთვალიერებელი, თეატრის ისტორიის მკვლევარი თუ უბრალოდ ხელოვნებით დაინტერესებული ადამიანი.
2026 წელს გამოცემული წიგნი „მიხეილ თუმანიშვილი იური მეჩითოვის მეხსიერებაში“ რამდენიმე თვალსაზრისით არის გამორჩეული. უპირველესად, თავისი ჩანაფიქრით, რომელიც გულისხმობს დიდი რეჟისორის შემოქმედებითი და პიროვნული პორტრეტის შექმნას იმ ხელოვანის მოგონებებისა და ფოტოგრაფიული მემკვიდრეობის საფუძველზე, რომელიც თავად იყო ამ ისტორიის მონაწილე და მოწმე.
მიხეილ თუმანიშვილის შესახებ არაერთი ნაშრომი, მოგონება თუ გამოკვლევა არსებობს, თუმცა ყოველი ახალი, სანდო წყარო მისი შემოქმედების შესწავლის დამატებით შესაძლებლობას იძლევა. განსაკუთრებით მაშინ, როდესაც რეჟისორის შესახებ მოგვითხრობს იური მეჩითოვი, ფოტოგრაფი, რომლის ობიექტივმაც ქართული კულტურისა და საზოგადოებრივი ცხოვრების არაერთი მნიშვნელოვანი მოვლენა შემოგვინახა.
წიგნის ერთ-ერთი მთავარი ღირსება სწორედ ამ ორი შემოქმედის ურთიერთობის საფუძველზე შექმნილი თხრობაა. იური მეჩითოვი მხოლოდ ფოტოების ავტორი არ არის. იგი გვიყვება იმ ადამიანზე, რომელსაც იცნობდა, აკვირდებოდა, უღებდა ფოტოებს და რომლის შემოქმედებითი საქმიანობის გარკვეული ეტაპების უშუალო მოწმე იყო. ამიტომ მისი მონათხრობი ოფიციალური ბიოგრაფიისგან განსხვავებულ განზომილებას იძენს.
მკითხველს შესაძლებლობა ეძლევა, მიხეილ თუმანიშვილი დაინახოს არა მხოლოდ როგორც დიდი რეჟისორი, პედაგოგი და ქართული თეატრის რეფორმატორი, არამედ როგორც ადამიანი თავისი ყოველდღიური ცხოვრებით, ურთიერთობებით, ხასიათითა და დამოკიდებულებით საყვარელი საქმის მიმართ.
განსაკუთრებით საინტერესოა ის გარემოება, რომ წიგნი გვაბრუნებს კინომსახიობთა თეატრის ჩამოყალიბებისა და შემოქმედებითი განვითარების მნიშვნელოვან პერიოდში. ეს არის დრო, როდესაც მიხეილ თუმანიშვილი თავის მოწაფეებთან, მსახიობებთან და თანამოაზრეებთან ერთად ქმნიდა თეატრს, რომელმაც ქართული სცენის ისტორიაში განსაკუთრებული ადგილი დაიკავა.
ფოტოებზე აღბეჭდილი ადამიანები და მოვლენები დღეს უკვე ისტორიის ნაწილია. თუმცა მათი გადაღების მომენტში ეს ყველაფერი ყოველდღიური თეატრალური ცხოვრება იყო: შეხვედრები, რეპეტიციები, საუბრები, შემოქმედებითი ძიება, ზოგჯერ ერთი შეხედვით უმნიშვნელო ეპიზოდებიც კი. სწორედ აქ ვლინდება ფოტოგრაფიის განსაკუთრებული მნიშვნელობა. ის, რაც ოდესღაც ჩვეულებრივი ყოველდღიურობა იყო, დროის გასვლის შემდეგ უნიკალურ ისტორიულ დოკუმენტად იქცევა.
ამ წიგნის ფურცვლისას მკითხველი თითქოს კინომსახიობთა თეატრის კულისებში შედის. ხედავს ადამიანებს არა მხოლოდ სცენაზე შექმნილი სახეებით, არამედ იმ გარემოში, სადაც შემოქმედებითი პროცესი მიმდინარეობდა. ეს ფოტოები საშუალებას გვაძლევს, სხვა რაკურსით შევხედოთ ნაცნობ პერსონაჟებს, დავაკვირდეთ მათ ურთიერთობებს, განწყობას, სამუშაო ატმოსფეროს.
მნიშვნელოვანია ისიც, რომ ფოტოსურათებს თან ახლავს იური მეჩითოვის მოგონებები. გამოსახულება და სიტყვა ერთმანეთს ავსებს. ფოტო ინახავს კონკრეტულ წამს, ხოლო მონათხრობი ამ წამს ისტორიულ და ადამიანურ კონტექსტს ანიჭებს. სწორედ მათი ურთიერთქმედებით იქმნება მიხეილ თუმანიშვილის მრავალმხრივი პორტრეტი.
ქართული თეატრის ისტორიოგრაფიაში მემუარული ლიტერატურის განსაკუთრებული სიმრავლით ვერ დავიკვეხნით. არაერთი მნიშვნელოვანი ხელოვანი ისე წავიდა ამ ქვეყნიდან, რომ საკუთარი შემოქმედებითი გზის, კოლეგებთან ურთიერთობისა და პროფესიული გამოცდილების შესახებ ვრცელი მოგონებები არ დაუტოვებია. ამის გამო თეატრის ისტორიის მრავალი მნიშვნელოვანი დეტალი მხოლოდ ფრაგმენტულად არის შემონახული.
იური მეჩითოვის წიგნი ამ დანაკლისის შევსების ერთ-ერთი საინტერესო მცდელობაა. მით უფრო, რომ აქ მეხსიერებას ფოტოგრაფიული დოკუმენტი ამყარებს. რასაკვირველია, ნებისმიერი მოგონება სუბიექტურია. ადამიანი წარსულს საკუთარი გამოცდილების, დამოკიდებულებისა და ემოციური მეხსიერების საფუძველზე აღადგენს. მაგრამ სწორედ ეს სუბიექტური ხედვა წარმოადგენს მემუარული ლიტერატურის განსაკუთრებულ ღირებულებას. იგი გვიჩვენებს არა მხოლოდ იმას, რა მოხდა, არამედ იმასაც, როგორ აღიქვამდა მომხდარს მისი უშუალო მონაწილე.
ამ თვალსაზრისით, წიგნი მნიშვნელოვანი შენაძენია ქართული თეატრის ისტორიის მკვლევრებისთვისაც. აქ თავმოყრილი მასალა მომავალში შეიძლება არაერთი საკითხის შესწავლისა და დაზუსტების საფუძველი გახდეს. განსაკუთრებით ფასეულია ის ფოტოსურათები, რომელთა დიდი ნაწილი ფართო საზოგადოებისთვის პირველად სწორედ ამ გამოცემით ხდება ხელმისაწვდომი.
თუმცა წიგნის ღირსებები მხოლოდ შინაარსითა და საარქივო მასალის მნიშვნელობით არ შემოიფარგლება. არანაკლებ საინტერესოა მისი მხატვრული გაფორმება, რომელიც დამოუკიდებელ განხილვას იმსახურებს.
გამოცემის დიზაინისა და ვიზუალური კონცეფციის ავტორია ბესო დანელია. ვფიქრობ, გადაჭარბებული არ იქნება იმის თქმა, რომ სწორედ მისი შემოქმედებითი მიდგომა განსაზღვრავს წიგნის ერთ-ერთ ყველაზე მნიშვნელოვან თავისებურებას.
ერთი შეხედვითაც ჩანს, რომ დიზაინერს არ აურჩევია ფოტოგრაფიული ალბომებისთვის დამახასიათებელი ერთგვაროვანი კომპოზიციური სისტემა. წიგნის გვერდები ერთმანეთს არ იმეორებს. იცვლება ფოტოების მასშტაბი, განლაგება, ტექსტისა და გამოსახულების თანაფარდობა, ფერთა გადაწყვეტა და კომპოზიციური რიტმი. ზოგჯერ ერთი ფოტო მთელ გვერდს იკავებს, ზოგჯერ რამდენიმე გამოსახულება ერთიან კომპოზიციაში ერთიანდება, ზოგჯერ კი თავისუფალი სივრცე ისეთივე მნიშვნელოვან გამომსახველობით ფუნქციას ასრულებს, როგორსაც თავად ფოტოსურათი.
ამ მრავალფეროვნების მიუხედავად, წიგნი არ კარგავს სტილისტურ მთლიანობას. პირიქით, სხვადასხვა კომპოზიციური გადაწყვეტა ერთიანი მხატვრული ჩანაფიქრის ნაწილად აღიქმება.
განსაკუთრებით საინტერესოა ფოტოფირის მოტივი, რომელიც უკვე წიგნის ყდაზე ჩნდება. წითელი და შავი ფერების კონტრასტული ურთიერთობა, ფოტოფირის პერფორაციის გრაფიკული ელემენტები და მიხეილ თუმანიშვილის გამოსახულებები გამოცემის მთავარ იდეას გამოხატავს: მეხსიერებას, დროსა და ფოტოგრაფიის უნარს, შემოინახოს წარსულის კონკრეტული მომენტი.
ეს მოტივი წიგნის შიდა გაფორმებაშიც ვითარდება, თუმცა დიზაინერი მას მექანიკურად არ იმეორებს. ზოგიერთ გვერდზე ვხედავთ ფოტოების თანმიმდევრობას, რომელიც კინოფირის კადრებს მოგვაგონებს. სხვაგან გამოყენებულია საარქივო დოკუმენტების, ხელნაწერებისა და ფოტოგრაფიული გამოსახულებების კოლაჟური შერწყმა. ამგვარი გადაწყვეტა მკითხველს თითქოს უშუალოდ საარქივო მასალასთან ურთიერთობის შესაძლებლობას აძლევს.
განსაკუთრებით ეფექტურია წითელ ფონზე განთავსებული შავ-თეთრი პორტრეტების სერია. ერთნაირი ფორმატის გამოსახულებები განსხვავებულ ადამიანებსა და ხასიათებს აერთიანებს. აქ კომპოზიციური გამეორება შემთხვევითი არ არის. იგი ქმნის გარკვეულ რიტმს, რომელიც პერსონაჟთა მრავალფეროვნებას კიდევ უფრო მკაფიოდ წარმოაჩენს.
სხვა გვერდებზე დიზაინერი სრულიად განსხვავებულ პრინციპს მიმართავს. ფოტოსურათებს ფართო თეთრ სივრცეში ათავსებს, ზოგჯერ კი გამოსახულებას თითქმის მთელ გვერდს უთმობს. ამგვარად, წიგნის ფურცვლის პროცესი მონოტონური არ ხდება. ყოველი ახალი გვერდი განსხვავებულ ვიზუალურ გადაწყვეტას გვთავაზობს და მკითხველის ყურადღებას ინარჩუნებს.
მაგრამ ბესო დანელიას დიზაინის მთავარი ღირსება მხოლოდ ფორმალური მრავალფეროვნება არ არის. გაცილებით მნიშვნელოვანია ის, რომ მხატვრული გადაწყვეტა თავად მასალის შინაარსიდან გამომდინარეობს.
დიზაინერი არ ცდილობს, ნებისმიერ ფასად დაამტკიცოს, რომ წიგნში ვიზუალი ყველაზე მნიშვნელოვანია. პირიქით, იგი ემორჩილება ფოტოს, ტექსტს, ისტორიულ დოკუმენტსა და მათ შორის არსებულ ურთიერთკავშირს. სწორედ ამ მიდგომით აღწევს იმას, რომ ვიზუალური მხარე თავისთავად იქცევა გამოცემის ერთ-ერთ მთავარ ღირებულებად.
აღსანიშნავია გამოცემის მაღალი პოლიგრაფიული ხარისხიც. ფერების გადმოცემა, შავ-თეთრი ფოტოების რეპროდუქცია, გვერდების კომპოზიციური ორგანიზება და მთლიანობაში წიგნის მატერიალური სახე შეესაბამება იმ მნიშვნელობას, რომელიც მის შინაარსს აქვს. ქართული და ინგლისური ტექსტების არსებობა კი გამოცემას საერთაშორისო მკითხველისთვისაც ხელმისაწვდომს ხდის.
წიგნის გამოცემის ინიციატორი და პროექტის ხელმძღვანელია მიხეილ თუმანიშვილის სახელობის კინომსახიობთა თეატრის ხელმძღვანელი ივანე (ვანო) ხუციშვილი. გამოცემის რედაქტორი და ინტერვიუერია ნინია სადღობელაშვილი, პროექტის კოორდინატორი მაია ოდიშარია, მთარგმნელი კი გვანცა ფიფია. გამოცემაზე ასევე იმუშავეს ლიკა თუმანიშვილმა და მაია დეისაძემ. პროექტი საქართველოს კულტურის სამინისტროს მხარდაჭერით განხორციელდა.
წიგნის პრეზენტაცია მიხეილ თუმანიშვილის სახელობის კინომსახიობთა თეატრის ფოიეში გაიმართა. შეხვედრას ესწრებოდნენ თეატრალური საზოგადოების წარმომადგენლები, მსახიობები და მიხეილ თუმანიშვილის შემოქმედებით დაინტერესებული ადამიანები.
პრეზენტაციას თეატრის ხელმძღვანელი ვანო ხუციშვილი უძღვებოდა. მის გამოსვლაში განსაკუთრებით მნიშვნელოვანი იყო თეატრის საგამომცემლო საქმიანობის ისტორიის გახსენება და ამ საქმიანობის გაგრძელების სურვილი.
ვანო ხუციშვილმა ყურადღება გაამახვილა ქეთი დოლიძის დამსახურებაზე მიხეილ თუმანიშვილის შემოქმედებითი მემკვიდრეობის შესწავლისა და პოპულარიზაციის საქმეში. მან აღნიშნა, რომ სწორედ მისი ხელმძღვანელობის პერიოდში დაიწყო თეატრში თუმანიშვილის შესახებ გამოცემების მომზადების ტრადიცია, რომლის გაგრძელებასაც დღევანდელი ხელმძღვანელობა გეგმავს.
ეს დამოკიდებულება განსაკუთრებით დასაფასებელია. თეატრის ისტორია მხოლოდ სპექტაკლების დადგმით არ იქმნება. არანაკლებ მნიშვნელოვანია ამ სპექტაკლების, მათი შემქმნელებისა და მთლიანად შემოქმედებითი პროცესის დოკუმენტირება, კვლევა და მომავალი თაობებისთვის გადაცემა.
უკვე გამოცემულ ორტომეულს ახალი საგამომცემლო ინიციატივა ემატება. ვანო ხუციშვილის განცხადებით, დაწყებული სერია მომავალშიც უნდა გაგრძელდეს. ეს ნიშნავს, რომ თეატრი საკუთარი ისტორიის შესწავლასა და გამოცემას ერთჯერად ღონისძიებად კი არ განიხილავს, არამედ საქმიანობის მნიშვნელოვან მიმართულებად.
პრეზენტაციაზე სიტყვით გამოვიდა წიგნის ავტორი იური მეჩითოვი, რომელმაც ისაუბრა გამოცემასა და მიხეილ თუმანიშვილზე. დამსწრე საზოგადოებას მიმართა ბესო დანელიამაც, რომლის შემოქმედებითმა ხედვამ წიგნის შინაარსს გამორჩეული ვიზუალური ფორმა შესძინა.
თავად პრეზენტაციაც მნიშვნელოვანი მოვლენა იყო. თეატრის ფოიეში შეკრებილი ადამიანები კიდევ ერთხელ დაუბრუნდნენ მიხეილ თუმანიშვილის სახელს, მის შემოქმედებასა და იმ თეატრის ისტორიას, რომელიც მან თავის თანამოაზრეებთან ერთად შექმნა. აქვე ვნახეთ აცრემლებული და ყელში ბურთგაჩხერილი რამაზ იოსელიანი, რომელმაც მადლობა გადაუხადა ავტორებს ამ გამოცემისთვის. ამგვარი შეხვედრები არა მხოლოდ ახალი გამოცემის წარდგენას ემსახურება, არამედ თეატრალური მეხსიერების შენარჩუნების მნიშვნელოვან საშუალებადაც იქცევა.
„მიხეილ თუმანიშვილი იური მეჩითოვის მეხსიერებაში“ ნამდვილად მნიშვნელოვანი შენაძენია ქართული თეატრის შესახებ არსებულ გამოცემებს შორის. მისი ღირსება მხოლოდ იშვიათ ფოტომასალაში, საინტერესო მოგონებებსა თუ მაღალმხატვრულ დიზაინში არ მდგომარეობს. მთავარი ის არის, რომ ეს ყველაფერი ერთიან კონცეფციას ემსახურება: მიხეილ თუმანიშვილის შემოქმედებითი და ადამიანური პორტრეტის კიდევ უფრო სრულყოფილად წარმოჩენას.
წიგნი გვახსენებს ერთ მნიშვნელოვან ჭეშმარიტებას: თეატრი წარმავალი ხელოვნებაა, მაგრამ მისი ისტორია შეიძლება შემოვინახოთ, თუ არსებობენ ადამიანები, რომლებიც დროულად აღბეჭდავენ მოვლენებს, გაიხსენებენ მათ და მომავალ თაობებს სათანადო ფორმით გადასცემენ.
ფოტო: ზურაბ ობოლაძე