სიმართ ლე უმრავლესობის წინააღმდეგ
სტატია მომზადდა საქართველოს შოთა რუსთაველის თეატრისა და
კინოს სახელმწიფო უნივერსიტეტის პროექტის
„თანამედროვე ქართული სათეატრო კრიტიკა“ ფარგლებში.
დაფინანსებულია საქართველოს კულტურის
სამინისტროს მიერ.
სტატიაში მოყვანილი ფაქტების სიზუსტეზე და
მის სტილისტურ გამართულობაზე პასუხისმგებელია ავტორი.
რედაქცია შესაძლოა არ იზიარებდეს ავტორის მოსაზრებებს
19.05.2026
ანი გონგაძე
სიმართლე უმრავლესობის წინააღმდეგ
თანამედროვე თეატრი სულ უფრო ხშირად ცდება მხოლოდ ესთეტიკური გამოცდილების ფარგლებს და აქტიურად ერთვება საზოგადოებრივ დისკურსში. სცენა აღარ არის მხოლოდ რეალობის ასახვის ადგილი - იგი იქცა სივრცედ, სადაც მიმდინარე სოციალური პროცესები იშლება, განიხილება და კრიტიკულად ფასდება. სწორედ ამ კონტექსტში ინარჩუნებს განსაკუთრებულ აქტუალობას ჰენრიკ იბსენის პიესა „ხალხის მტერი“, რომელიც ინდივიდსა და საზოგადოებას შორის დაპირისპირების ერთ-ერთ ყველაზე მძაფრ დრამატურგიულ მოდელს გვთავაზობს.
კოტე მარჯანიშვილის სახელობის სახელმწიფო დრამატულ თეატრში წარმოდგენილი სპექტაკლი, ამ ტექსტის თანამედროვე გააზრების წარმატებულ მაგალითს წარმოადგენს. სოფიო ქელბაქიანის დადგმამ შეძლო და პიესის იდეები დღევანდელ ქართულ რეალობაში ისე გადმოიტანა, რომ მოვლენები მაყურებლისთვის არ აღიქმება როგორც ისტორიული დისტანცია, არამედ როგორც ნაცნობი და აქტუალური გამოცდილება. შედეგად, სპექტაკლს მაყურებელი პასიური დამკვირვებლის პოზიციიდან გამოჰყავს და მას უშუალო თანამონაწილედ აქცევს.
სპექტაკლის ერთ-ერთი ყველაზე ძლიერი მხარე სწორედ მისი დროითი სიზუსტეა. სცენაზე განვითარებული პროცესები პირდაპირ ეხმიანება თანამედროვე საზოგადოებრივ კონტექსტს და ქმნის განცდას, რომ წარმოდგენილი კონფლიქტი აქ და ახლა მიმდინარეობს. ამ გზით თეატრი საკუთარ ძირითად ფუნქციას იბრუნებს - ის ხდება კრიტიკული აზრის სივრცე, რომელიც არ ექვემდებარება დუმილს და მუდმივად ეძებს გამოხატვის ფორმებს.
პიესის ცენტრალური დაპირისპირება - ინდივიდუალური სიმართლისა და კოლექტიური ინტერესების კონფლიქტი - დადგმაში მკაფიოდ და დაძაბულად არის წარმოდგენილი. დოქტორი თომას შტოკმანი სიმართლის ერთგულ ფიგურად გვევლინება, რომელიც სისტემურ ძალაუფლებას უპირისპირდება, მაშინ როდესაც ქალაქის მერი, პეტერ შტოკმანი, წარმოადგენს იმ ინსტიტუციურ მექანიზმს, რომელიც „საზოგადოებრივი კეთილდღეობის“ სახელით რეალურად ინარჩუნებს არსებულ ძალაუფლებრივ წესრიგს. სპექტაკლი ხაზგასმით აჩვენებს, რომ ასეთ დაპირისპირებაში სიმართლე ხშირად მარცხდება არა იმიტომ, რომ სუსტია, არამედ იმიტომ, რომ ძალაუფლება მთავარია.
განსაკუთრებით შთამბეჭდავია მსახიობთა შესრულება, რომელიც სპექტაკლის ემოციურ და ინტელექტუალურ ზემოქმედებას მნიშვნელოვნად აძლიერებს. დავით დვალიშვილი-ს პეტერ შტოკმანი გამოირჩევა სიზუსტითა და მრავალშრიანობით, ის არ არის უბრალოდ ნეგატიური პერსონაჟი, არამედ სისტემის ორგანული ნაწილია, რომლის ქმედებებიც ლოგიკურია ძალაუფლების შენარჩუნების კონტექსტში. სწორედ ეს რეალისტურობა ქმნის დისკომფორტს და აიძულებს მაყურებელს, პერსონაჟი არა როგორც სცენური ფიგურა, არამედ როგორც რეალობის ანარეკლი აღიქვას.
არანაკლებ მნიშვნელოვანია ნიკა თავაძის მიერ შექმნილი დოქტორი შტოკმანი, რომლის ტრანსფორმაციაც სპექტაკლის განმავლობაში განსაკუთრებით დამაჯერებელია. საწყის ეტაპზე ის წარმოდგენილია როგორც იდეალისტი, რომელიც სიმართლის ძალაში დარწმუნებულია, თუმცა მოვლენების განვითარებასთან ერთად მისი მდგომარეობა ტრაგიკულ განზომილებას იძენს. ეს ცვლილება მკაფიოდ აჩვენებს, როგორ შეიძლება სიმართლის დაცვა გადაიქცეს სოციალური იზოლაციის მიზეზად.
სცენოგრაფიული გადაწყვეტა მნიშვნელოვნად უწყობს ხელს სპექტაკლის აზრობრივ გაძლიერებას. პირველ მოქმედებაში წარმოდგენილი მყუდრო სივრცე ქმნის სტაბილურობის ილუზიას, რომელიც კონფლიქტის განვითარებასთან ერთად ნელ-ნელა ინგრევა. განსაკუთრებით ეფექტურია „პირდაპირი ეთერის“ ელემენტი, რომელიც არღვევს ტრადიციულ „მეოთხე კედელს“ და მაყურებელს უშუალოდ პროცესში ჩართავს. ამ მომენტში თეატრი გარდაიქმნება საჯარო დისკუსიის სივრცედ, სადაც თითოეული მაყურებელი საკუთარ პოზიციასთან პირისპირ რჩება.
სპექტაკლის რიტმი და დინამიკა თანმიმდევრულად ზრდის დაძაბულობას, საწყისი სიმშვიდე ეტაპობრივად იცვლება მწვავე და პოლემიკური ატმოსფეროთი, რაც მაყურებლის ემოციურ ჩართულობას კიდევ უფრო აძლიერებს. ეს პროცესი არა მხოლოდ სიუჟეტს ავითარებს, არამედ იდეათა დაპირისპირებასაც ხდის უფრო მკვეთრსა და თვალსაჩინოს.
სპექტაკლის ყურებისას ჩემში განსაკუთრებით მძაფრად გაჩნდა განცდა, რომ სცენაზე განვითარებული კონფლიქტი არ იყო მხოლოდ დრამატურგიული ტექსტის ინტერპრეტაცია, ეს იყო პირდაპირი პარალელი იმ სოციალურ რეალობასთან, რომელშიც თავად ვცხოვრობთ. რამდენიმე ეპიზოდში სრულიად დავკარგე მაყურებლის დისტანციური პოზიცია და ემოციურად ჩავერთე პროცესში, თითქოს მეც იმ საზოგადოების ნაწილი ვიყავი, რომელიც სიმართლეს უპირისპირდება. სწორედ ამ შინაგანმა დაძაბულობამ და დისკომფორტმა ყველაზე მკაფიოდ დამანახა, რამდენად მტკივნეული და ხშირად მარტოობის მომტანია სიმართლის დაცვა კოლექტიური ზეწოლის პირობებში.
დასასრულს შეიძლება ითქვას, რომ სოფიო ქელბაქიანის რეჟისურით შექმნილი ეს დადგმა მნიშვნელოვანი კულტურული მოვლენაა, რომელიც წარმატებით აანალიზებს თანამედროვე საზოგადოების ერთ-ერთ უმთავრეს პრობლემას - სიმართლისა და ძალაუფლების ურთიერთობას. სპექტაკლი სცდება მხოლოდ ესთეტიკურ გამოცდილებას და იქცევა ინტელექტუალურ გამოწვევად: ის მაყურებელს აიძულებს დაფიქრდეს, რა პოზიციას იკავებს მაშინ, როდესაც სიმართლე უმრავლესობის წინააღმდეგ დგება.
ასეთი თეატრი ვერ დადუმდება - იგი რჩება სივრცედ, სადაც საზოგადოება საკუთარ თავს უპირისპირდება.
ფოტო: ბექა ცირეკიძე