THEATRELIFE.GE
ქართული თეატრის ელექტრონული არქივი 

თამარ დვალიშვილი

კარგად შეფუთული მორალური ექსპერიმენტი

​

ფერდინანდ ფონ შირახის „ტერორი" 32 ქვეყანაში დაიდგა და მისი 130-მდე დადგმა განხორციელდა. ეს ციფრები შთამბეჭდავია — განსაკუთრებით იმ ეპოქაში, როდესაც თანამედროვე დრამატურგია სულ უფრო და უფრო ძნელად იკვლევს გზას მსოფლიო სცენებზე. მაგრამ სწორედ ეს წარმატება ბადებს კითხვას: რით არის განპირობებული ეს გლობალური ინტერესი? რა იმალება ამ ციფრების მიღმა — ნამდვილი თეატრი, თუ კარგად შეფუთული მორალური ექსპერიმენტი?

​

პიესა 2014 წელს დაიწერა გერმანელი იურისტისა და მწერლის, ფერდინანდ ფონ შირახის მიერ — ავტორისა, რომელიც პროფესიით სასამართლო დარბაზს იცნობს და ეს ცოდნა ტექსტშიც იგრძნობა. საქართველოში პიესა პირველად მარჯანიშვილის თეატრმა დადგა, რეჟისორ თემო კუპრავას ხელმძღვანელობით. პიესა გერმანულიდან დავით კაკაბაძემ თარგმნა და სპეციალურად ამ პროექტისთვის გამომცემლობა „ატლასმა" წიგნადაც გამოსცა — რაც თავისთავად მნიშვნელოვანი კულტურული ჟესტია. სპექტაკლმა დიდი გამოხმაურება გამოიწვია — საზოგადოებაში, სოციალურ მედიაში და თეატრმცოდნეობით წრეებში. უკვე არაერთი რეცენზია და ვიდეოსახით განხილვა არსებობს, სადაც თეატრმცოდნეები სხვადასხვა კუთხით აფასებენ სპექტაკლს. ეს ფაქტი თავისთავად მეტყველია — „ტერორმა" დიალოგი გამოიწვია, და ეს, უდაოდ, მისი ერთ-ერთი უმთავრესი დამსახურებაა."კოტე მარჯანიშვილის სახელობის თეატრში შესვლისთანავე იგრძნობა, რომ ჩვეულებრივ სპექტაკლზე არ მოსულხარ. მაყურებელს დარბაზის შესასვლელთანვე ეძლევა ბარათი — თეთრი გამართლებისთვის, წითელი გამამტყუნებელი განაჩენისთვის. ეს პატარა დეტალი, ერთი შეხედვით უმნიშვნელო, სინამდვილეში სპექტაკლის მთავარი კონცეფციის გამოხატულებაა: შენ აქ მხოლოდ დამკვირვებელი არ ხარ.

​

სპექტაკლის დაწყებამდე სამი მსახიობი — მოსამართლე ეკა ჩხეიძე, ადვოკატი (ნინი კვირიკაშვილი  / ნინი ნოზაძე) და პროკურორი (ანუკი ბუბუტეიშვილი / ნატალია გაბისონია) — გამოდის სცენაზე და პირდაპირ მაყურებელს მიმართავს. ისინი განმარტავენ: დღეს პასიური დამკვირვებლის როლი არ გამოგივათ, თქვენ ხართ ნაფიცი მსაჯულები და სწორედ თქვენი განაჩენით დასრულდება სპექტაკლი. ეს რეჟისორული ჟესტი, თეორიულად, გაბედულია და საინტერესო. პრაქტიკულად კი პირველი შთაბეჭდილება გარკვეულწილად ნაცნობია — თითქოს სპექტაკლის დაწყებამდე ჩვეულებრივი შეხსენება გაიგონე: "გთხოვთ გამორთოთ ტელეფონები." ფორმა ახალია, მაგრამ განცდა — ნაცნობი.

​

თუმცა, როგორც კი სასამართლო პროცესი იწყება, სივრცე საკუთარ სიტყვას იძახებს. მხატვარ ანკა კალატოზიშვილის სცენოგრაფია სპექტაკლის უდაო ღირსებაა. პარტერის პირველი რიგები სრულად აღებულია — სცენა და დარბაზი ერთ განუყოფელ სივრცედ იქცევა. მაყურებელი ფიზიკურად ამყოფებს სასამართლო დარბაზში — არა მეტაფორულად, არამედ სიტყვასიტყვით. მინიმალისტური, მაგრამ ზუსტი დიზაინი — გამჭვირვალე ბარიერი განსასჯელისთვის, სასამართლოს მაგიდები, ვენური სკამები — ქმნის განცდას, რომ კედელი სცენასა და რეალობას შორის გაქრა.

​

ამ სივრცულ გადაწყვეტას ემატება სპექტაკლის ყველაზე ძლიერი ვიზუალური ელემენტი — ვიდეოპროექცია. უკანა ეკრანზე მთელი სპექტაკლის მანძილზე ჩანს თვითმფრინავის აფრენა, საჰაერო მარშრუტი, სტადიონის სქემები და კადრები — და საბოლოოდ, აფეთქების მომენტი. ეს გადაწყვეტა განსაკუთრებულია იმიტომ, რომ სასამართლო დარბაზში ხშირად საუბრობენ ციფრებზე — 164 მგზავრი, 70 000 გულშემატკივარი. ვიდეოპროექცია ამ ციფრებს ახდენს კონკრეტიზაციას, ანიჭებს სახეს და სხეულს. ისინი აღარ არის სტატისტიკა — ისინი რეალობაა.

სამსახიობო ანსამბლი პროფესიონალურია — ეს უდაოა. თუმცა სწორედ პროფესიონალიზმის ამ გარეგნულ სიზუსტეში იმალება პრობლემა: მსახიობები ტექსტს ფლობენ, მაგრამ პერსონაჟებს — ნაკლებად. სცენაზე ვხედავთ ადამიანებს, რომლებიც საუბრობენ, მაგრამ არა ადამიანებს, რომლებიც ცხოვრობენ. დიალოგი ჟღერს, შინაგანი ცხოვრება კი — არა.

გამონაკლისი, რომელიც აღსანიშნავია, ალეკო მახარობლიშვილია. მისი სამხედრო სპეციალისტი, კრისტიან ლაუტერბახი, სცენაზე სრულფასოვანი სახით წარმოგვიდგება — თავშეკავებული, ზუსტი, ემოციურად დატვირთული. მახარობლიშვილი არ ცდილობს პერსონაჟის "გათამაშებას" — ის უბრალოდ არსებობს სცენაზე, და სწორედ ეს ბუნებრივობა ხდის მის შესრულებას დასამახსოვრებელს. მსგავსი სიმყარით გამოირჩევა ეკა ჩხეიძეც, რომელიც მოსამართლის როლს განსაკუთრებული რეალიზმით ასრულებს. თუმცა მთლიანობაში, ანსამბლი ვერ გასცდა ტექსტის ფარგლებს — და ეს, დიდწილად, თავად პიესის სტრუქტურის შეზღუდვაა, რომელიც პერსონაჟებს სიღრმის საკმარის სივრცეს არ აძლევს.

ყველაზე თვალშისაცემია ეს ცენტრალური პერსონაჟის, ლარს კოხის შემთხვევაში. მისი დუმილი და სიმშვიდე, თეორიულად, ყველაზე მეტს უნდა ამბობდეს — ადამიანისა, რომელმაც 164 სიცოცხლის ფასად სხვები გადაარჩინა. პრაქტიკულად კი სწორედ ეს დუმილი რჩება ცარიელი. მაყურებელი ელის, რომ ამ სიჩუმეში წაიკითხავს რაღაცას — ტანჯვას, რწმენას, ეჭვს — მაგრამ სცენა ამ მოლოდინს ვერ პასუხობს. პერსონაჟი, რომელიც მთელი სპექტაკლის მამოძრავებელი ძალა უნდა იყოს, ბოლომდე მიუწვდომელი რჩება — და არა იმ საინტერესო, საიდუმლოებით მოცული გაგებით, არამედ უბრალოდ — მიუწვდომელი.

​

„ტერორის" დრამატურგიული სტრუქტურა, პირდაპირ რომ ვთქვათ, განსაკუთრებულს ვერ ვუწოდებ. პიესის გლობალური წარმატება — 32 ქვეყანა, 130-მდე დადგმა — უფრო თემატური აქტუალობის დამსახურებაა, ვიდრე დრამატურგიული სრულყოფილებისა. შირახი, როგორც იურისტი, სასამართლო პროცესს ზედმიწევნით იცნობს — და სწორედ ეს ზედმიწევნითობა ხდება პიესის როგორც ძალა, ისე სისუსტე. ტექსტი იურიდიულად უზადოა, დრამატურგიულად კი — ერთგანზომილებიანი. პერსონაჟები პირველ რიგში ფუნქციები არიან: ადვოკატი, პროკურორი, მოწმე — და ამ ფუნქციების მიღმა იშვიათად ჩანს ცოცხალი ადამიანი.

​

და მაინც — „ტერორი" მხოლოდ პიესა არ არის. ის სოციალური ექსპერიმენტია, პროვოკაცია, საზოგადოებრივი დიალოგის გამომწვევი მექანიზმი. და სწორედ ამ კუთხით, პიესა თავის მიზანს აღწევს — სწორ დროს სწორ კითხვებს სვამს. რა ღირს ადამიანის სიცოცხლე? შეიძლება ერთი სიცოცხლე მეორეს შევადაროთ? ვინ იღებს გადაწყვეტილებას მაშინ, როდესაც სახელმწიფო დუმს? ეს კითხვები არ არის მხოლოდ თეატრალური — ისინი დღევანდელი სამყაროს ყველაზე მწვავე დილემებია. მაყურებელი თეატრს ტოვებს არა პასუხებით, არამედ შეუხსნელი დილემებით — და იქნებ სწორედ ეს არის პიესის ყველაზე დიდი ღირსება.

​

„ტერორი" კარგად შეფუთული მორალური ექსპერიმენტია — შეფუთვა მოხდენილია: სივრცე, ვიდეოპროექცია, ინტერაქტიული ფორმატი თავის საქმეს აკეთებს. მაგრამ შიგნით, სადაც თეატრის ნამდვილი სიცოცხლე უნდა ძგეროდეს — დრამატურგიულად და სამსახიობოდ — სისრულე აკლია. და მაინც, ეს ექსპერიმენტი თავის მიზანს აღწევს: გაფიქრებს, გამოგიყვანს კომფორტის ზონიდან და სცენიდან გამოსვლის შემდეგაც — ისე, როგორც ნამდვილი სასამართლო განაჩენი — არ გათავისუფლებს.